Thực trạng ô nhiễm môi trường và lãng phí tài nguyên từ phế phẩm nông nghiệp, đặc biệt là vỏ dừa tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng cho sự phát triển bền vững. Tại các vùng trọng điểm như tỉnh Bến Tre, mỗi năm có khoảng hơn 150.000 tấn mụn dừa không được tiêu thụ, thường bị đổ trực tiếp xuống sông rạch, gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước mặt tại các địa phương (Võ Hoài Chân và cs., 2008). Trên phạm vi cả nước, ước tính có khoảng hơn 61 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp phát thải mỗi năm, nhưng có tới hơn 80% trong số đó chưa được sử dụng hiệu quả, bị thải bỏ hoặc đốt trực tiếp tại ruộng, dẫn đến tắc nghẽn dòng chảy và phát thải lượng lớn khí nhà kính gây ô nhiễm không khí (CESTI, 2019). Việc thiếu hụt quy trình tái chế đồng bộ không chỉ gây lãng phí nguồn tài nguyên hữu cơ khổng lồ mà còn tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh phát triển từ quá trình lên men tự nhiên của các phế phẩm này.

Việc nghiên cứu và ứng dụng quy trình xử lý vỏ dừa thành phân bón hữu cơ mang lại ý nghĩa to lớn về cả mặt khoa học lẫn thực tiễn trong việc cải thiện chất lượng đất và nâng cao năng suất cây trồng. Theo nghiên cứu, thành phần trung bình của một quả dừa khô theo % trọng lượng, gồm: vỏ 33,33% (sợi xơ cứng 3,33%, sợi xơ mềm 6,67% và mụn 23,33%), gáo 15%, nước 21,66%, cơm dừa 30% (nước 15%, dầu 10% và bã 5%). Tùy theo giống dừa, độ chín tới, độ ẩm, lượng xơ của vỏ dừa thông thường hệ số chế biến từ vỏ dừa thành mụn dừa: trung bình 3,3 thiên vỏ dừa sẽ cho ra 1 tấn mụn dừa (Đặng Văn Cử, 2021).

Về mặt khoa học, việc cung cấp phân hữu cơ giúp gia tăng hàm lượng chất hữu cơ trong đất, cải thiện đặc tính lý hóa và sinh học, đồng thời tăng cường hoạt động của các vi sinh vật có lợi (Võ Hoài Chân và cs., 2008). Về mặt thực tiễn, các nghiên cứu đã chứng minh rằng sử dụng phân hữu cơ từ phụ phẩm vỏ dừa có thể giúp giảm tới 30% lượng phân bón vô cơ mà vẫn đảm bảo tăng năng suất cây trồng đáng kể, giúp người nông dân tiết kiệm chi phí và hướng tới sản xuất nông nghiệp bền vững. Hơn nữa, đây là giải pháp then chốt để thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, biến chất thải thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao (Tran et al., 2024).

Phế phẩm vỏ dừa khô được lựa chọn làm đối tượng thử nghiệm chính vì đây là nguồn nguyên liệu dồi dào nhưng chứa đựng những rào cản sinh học đặc thù cần được xử lý bằng công nghệ phù hợp. Vỏ dừa là nguồn sinh khối giàu tiềm năng nhưng lại chứa hàm lượng tannin cao, một chất gây trở ngại lớn cho hoạt động của các vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ. Thử nghiệm cho thấy quy trình xử lý bằng nước vôi có khả năng loại bỏ tới 97% lượng tannin này, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm Trichoderma và các vi sinh vật khác phân hủy vật liệu nhanh chóng (Võ Hoài Chân và cs., 2008). Ngoài ra, việc tối ưu hóa tỷ lệ carbon/nitơ (C/N) trong quá trình ủ vỏ dừa là yếu tố quyết định để rút ngắn thời gian phân hủy và đạt được hàm lượng dinh dưỡng tối ưu theo tiêu chuẩn quốc gia (QCVN 01 - 189:2019/BNNPTNT).
Quy trình công nghệ đề xuất như sau:

Kết quả nghiên cứu cho thấy quy trình xử lý phế phẩm vỏ dừa khô chứng minh được tính khả thi cao và hiệu quả toàn diện trên cả ba khía cạnh kinh tế, môi trường và xã hội:
- Khẳng định giá trị tái chế: Quy trình biến nguồn phế phẩm nông nghiệp gần như bỏ đi thành các sản phẩm thương mại thiết yếu. Vỏ dừa sau xử lý đáp ứng tốt tiêu chuẩn làm giá thể trồng cây sạch và nguyên liệu sản xuất công nghiệp.
- Tối ưu hóa lợi nhuận: Việc kết hợp cơ giới hóa và công nghệ vi sinh giúp gia tăng giá trị kinh tế gấp nhiều lần so với bán nguyên liệu thô. Điều này mở ra hướng đi bền vững cho các cơ sở chế biến và hộ nông dân.
- Bảo vệ môi trường bền vững: Giải quyết triệt để tình trạng tồn đọng rác thải vỏ dừa gây ô nhiễm nguồn nước và đất tại các vùng chuyên canh. Quy trình này thúc đẩy mạnh mẽ mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp hiện đại.
Ngày đăng: 15-09-2026
Tác giả: Đặng Chí Thiện