Lan Hồ điệp (Phalaenopsis sp.) là một trong những loài hoa lan có giá trị kinh tế cao, được ưa chuộng rộng rãi trong trang trí và kinh doanh hoa cảnh. Tuy nhiên, phương pháp nhân giống truyền thống bằng tách chồi hoặc gieo hạt thường cho hệ số nhân thấp, thời gian sinh trưởng dài và khó kiểm soát chất lượng cây giống. Do đó, việc ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô thực vật trong nhân giống lan Hồ điệp là hướng đi cần thiết nhằm tạo nguồn cây giống đồng đều, sạch bệnh và đáp ứng nhu cầu sản xuất quy mô lớn.

Quy trình nhân giống lan Hồ điệp bằng nuôi cấy mô được xây dựng dựa trên việc khai thác chồi ngủ trên phát hoa, kết hợp với các môi trường dinh dưỡng và điều kiện nuôi cấy thích hợp để kích thích tái sinh và phát triển cây hoàn chỉnh. Phương pháp này cho phép nhân nhanh cây giống trong thời gian ngắn, hạn chế biến dị và nâng cao tỷ lệ sống khi đưa cây ra vườn ươm.

Giai đoạn đầu tiên của quy trình là vô mẫu nhằm tạo nguồn vật liệu sạch cho nuôi cấy in vitro. Phát hoa lan Hồ điệp được chọn từ cây mẹ khỏe mạnh, không sâu bệnh, sau đó cắt thành các đoạn dài 5–6 cm có chứa chồi ngủ. Mẫu được xử lý sơ bộ bằng dung dịch xà phòng pha loãng để loại bỏ bụi bẩn, tiếp theo là khử trùng bề mặt bằng cồn 70° và dung dịch Javel pha loãng có bổ sung Tween 20. Sau khi rửa nhiều lần bằng nước cất vô trùng, mẫu được cắt bỏ phần tổn thương và cấy vào môi trường cơ bản MS có bổ sung đường và agar. Giai đoạn này nhằm đảm bảo mẫu nuôi cấy không bị nhiễm vi sinh vật, tạo tiền đề cho các bước tái sinh tiếp theo.

Tiếp theo là giai đoạn tạo thể giống dạng phôi (PLBs) trực tiếp từ đốt phát hoa. Các đốt phát hoa được chọn ở vị trí có khả năng tái sinh cao, sau đó xử lý chống hóa nâu và nuôi cấy trên môi trường MS bổ sung chất điều hòa sinh trưởng BA ở nồng độ thích hợp. Quá trình nuôi cấy được thực hiện trong phòng nuôi cây với nhiệt độ ổn định khoảng 27°C, ánh sáng khuếch tán nhẹ và độ ẩm không khí thích hợp. Sau khoảng 2–3 tháng, các PLBs hình thành rõ rệt và được sử dụng làm nguồn vật liệu cho quá trình nhân nhanh.

Ở giai đoạn nhân nhanh PLBs, các thể phôi được chuyển sang môi trường MS có bổ sung BA với nồng độ thấp hơn để kích thích phân hóa chồi. Điều kiện nuôi cấy được duy trì ổn định về nhiệt độ, ánh sáng và độ ẩm nhằm đảm bảo tốc độ sinh trưởng đồng đều. Sau khoảng 3 tháng nuôi cấy, các chồi lan Hồ điệp phát triển rõ ràng, có hình thái đặc trưng, màu xanh khỏe và đạt kích thước phù hợp để chuyển sang giai đoạn tạo rễ và tăng trưởng.

Giai đoạn tăng trưởng cây in vitro được tiến hành khi chồi đạt chiều cao khoảng 2–2,5 cm. Chồi được chuyển sang môi trường dinh dưỡng giàu hơn, sử dụng phân bón khoáng Hyponex kết hợp với các phụ gia tự nhiên như nước dừa, chuối chín và khoai tây nhằm cung cấp thêm nguồn vitamin, khoáng và chất kích thích sinh trưởng tự nhiên. Than hoạt tính được bổ sung vào môi trường nhằm hấp phụ các chất ức chế và ổn định môi trường nuôi cấy. Trong điều kiện thích hợp, cây lan phát triển đầy đủ thân, lá và rễ, có khả năng sinh trưởng ổn định.

Khi cây đạt chiều cao trung bình 4–5 cm, có từ 3–4 lá và 3–4 rễ khỏe mạnh, cây được xem là hoàn chỉnh về mặt hình thái. Các cây này được tách cụm và chuyển sang giai đoạn thích nghi trước khi đưa ra vườn ươm. Quá trình thích nghi được thực hiện bằng cách giảm dần độ ẩm, tăng cường ánh sáng và điều chỉnh nhiệt độ nhằm giúp cây thích ứng với điều kiện môi trường bên ngoài. Giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng, quyết định tỷ lệ sống của cây khi trồng ra giá thể tự nhiên.

Sản phẩm cuối cùng của quy trình là cây giống lan Hồ điệp cấy mô đồng đều, sạch bệnh, sinh trưởng khỏe và có khả năng thích nghi tốt trong điều kiện vườn ươm và sản xuất thương phẩm. Việc ứng dụng quy trình nhân giống lan Hồ điệp bằng nuôi cấy mô góp phần chủ động nguồn cây giống chất lượng cao, giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế và thúc đẩy phát triển ngành hoa lan công nghệ cao tại Việt Nam.